Zachowek is een geldvordering naar Pools recht. Zij komt toe aan bepaalde naaste familieleden die volgens de wet zouden hebben geërfd, maar die bij testament zijn uitgesloten of minder hebben ontvangen dan het wettelijke minimumdeel.

De vordering richt zich tegen de erfgenamen – en onder bepaalde voorwaarden tegen personen die grotere schenkingen van de overledene hebben ontvangen. Het gaat om een geldvordering, niet om een aanspraak op een bepaald goed of een aandeel in een onroerende zaak.

Wie zachowek kan vorderen

De kring van rechthebbenden is bij wet bepaald en kan niet bij overeenkomst worden uitgebreid. Zij omvat in beginsel de afstammelingen van de overledene – kinderen, en indien een kind is overleden, de eigen afstammelingen van dat kind – alsmede de langstlevende echtgenoot.

De ouders van de overledene kunnen rechthebbend zijn, maar uitsluitend indien er geen afstammelingen zijn. Broers en zussen, aangetrouwde familie, samenwonende partners en verdere verwanten vallen niet onder de kring, hoe nauw de feitelijke band ook was.

Het uitgangspunt is wezenlijk: de rechthebbende moet iemand zijn die zou hebben geërfd indien er geen testament was geweest. De vordering is dus verbonden met de wettelijke erfopvolging, niet met de inhoud van het testament.

De omvang van het deel – de helft of twee derde

Zachowek bedraagt een breukdeel van het deel dat de rechthebbende volgens de wet zou hebben geërfd. Het uitgangspunt is de helft van dat deel.

Het breukdeel is echter twee derde indien de rechthebbende minderjarig of duurzaam arbeidsongeschikt is. De beoordeling vindt plaats naar de omstandigheden op een bepaald tijdstip, en de vraag naar duurzame arbeidsongeschiktheid kan in de praktijk medische documentatie vergen.

De berekening verloopt in twee stappen. Eerst wordt het wettelijke erfdeel vastgesteld dat de persoon zou hebben gehad. Vervolgens wordt het breukdeel op dat deel toegepast. Een kind dat de helft van de nalatenschap zou hebben geërfd, heeft dus in beginsel een vordering die overeenkomt met een kwart van de rekengrondslag.

De rekengrondslag – hoe deze wordt vastgesteld

De vordering wordt niet berekend over wat de erfgenamen feitelijk hebben ontvangen, maar over een afzonderlijke rekengrondslag. Deze wordt volgens een vaste werkwijze vastgesteld.

  1. De bezittingen van de nalatenschap worden gewaardeerd.
  2. De schulden van de nalatenschap worden afgetrokken. Uitvaartkosten en de zachowek-vorderingen zelf gelden in dit verband echter niet als schuld.
  3. Bepaalde schenkingen die de overledene tijdens zijn leven heeft gedaan, worden erbij opgeteld.
  4. Bepaalde testamentaire beschikkingen over afzonderlijke goederen worden eveneens erbij opgeteld.

De waardering vindt plaats naar de toestand op het moment van overlijden, maar tegen de prijzen op het moment waarop de vordering wordt vastgesteld. Dit onderscheid is in de praktijk van groot belang wanneer de nalatenschap een onroerende zaak omvat waarvan de waarde merkbaar is veranderd.

Meerekenen van schenkingen – het meest voorkomende geschilpunt

Hier worden zaken doorgaans ingewikkeld. Zonder het meerekenen van schenkingen zou de vordering kunnen worden omzeild door het vermogen over te dragen voordat het overlijden intreedt.

De hoofdregel is dat schenkingen aan personen buiten de kring van erfgenamen slechts worden meegerekend indien zij binnen de laatste tien jaar voor het overlijden zijn gedaan. Schenkingen aan personen die zelf erfgenaam of rechthebbende op zachowek zijn, worden daarentegen meegerekend zonder een overeenkomstige tijdsbeperking.

Gebruikelijke kleinere schenkingen worden niet meegerekend. De grens tussen een gebruikelijke schenking en een vermogensoverdracht van betekenis wordt in het concrete geval bepaald aan de hand van de financiële situatie van de overledene en de plaatselijke gebruiken.

In de praktijk komt het vaak voor dat een onroerende zaak jaren voor het overlijden aan een van de kinderen is overgedragen. Of de overdracht als schenking moet worden behandeld, hangt onder meer af van de vraag of daadwerkelijk een tegenprestatie is betaald en of deze met de waarde overeenstemde.

Vordering tegen de ontvanger van een schenking

De vordering richt zich in de eerste plaats tegen de erfgenamen. Is de waarde van de nalatenschap ontoereikend om de vordering te dekken, dan kan onder bepaalde voorwaarden een vordering worden ingesteld tegen een persoon die een schenking van de overledene heeft ontvangen.

Deze mogelijkheid is beperkt. De begiftigde is slechts aansprakelijk binnen de omvang van de verrijking die nog bestaat, en uitsluitend voor zover de nalatenschap de vordering niet kan dekken. De rangorde tussen meerdere begiftigden volgt afzonderlijke regels.

Voor rechthebbenden die in Nederland wonen is dit van belang wanneer het hoofdbestanddeel – doorgaans een onroerende zaak in Polen – lang voor het overlijden is overgedragen en de nalatenschap formeel leeg is.

Onterving en verlies van het recht

Het recht op zachowek bestaat niet onvoorwaardelijk. De overledene kan bij testament een afstammeling onterven, maar uitsluitend onder verwijzing naar een van de gronden die de wet uitputtend noemt – in hoofdzaak voortdurend gedrag in strijd met de goede zeden, een opzettelijk misdrijf tegen naaste familieleden of voortdurende verwaarlozing van familieverplichtingen.

De grond moet uit het testament blijken. Een onterving zonder vermelde grond, of met een grond buiten de wettelijke opsomming, is in beginsel zonder gevolg, en het recht op zachowek blijft dan bestaan.

Het recht kan bovendien vervallen indien de rechthebbende de nalatenschap heeft verworpen, onwaardig is verklaard om te erven, of eerder bij overeenkomst in de door de wet vereiste vorm van het recht heeft afgezien.

De termijn van vijf jaar

De vordering verjaart in beginsel vijf jaar nadat het testament bekend is gemaakt. Is er geen testament, dan wordt de termijn gerekend vanaf het overlijden.

De termijn is lang in vergelijking met andere termijnen in erfrechtelijke zaken, maar niet zonder belang. Zaken over zachowek vergen vaak uitvoerige documentatie van schenkingen en waarden van jaren terug, en de beschikbaarheid van bewijs wordt met de jaren niet beter.

Er bestaan regels over stuiting en schorsing van de verjaring, onder meer bij het aanhangig maken van een zaak of bij erkenning van de vordering. Of een concrete handeling dit gevolg heeft gehad, moet afzonderlijk worden beoordeeld.

Behandeling van de zaak en kosten

De zaak wordt aanhangig gemaakt bij de bevoegde Poolse rechter. De absolute bevoegdheid hangt af van de omvang van de vordering; de relatieve bevoegdheid volgt in beginsel uit de laatste woonplaats van de overledene.

Het griffierecht bedraagt een percentage van het gevorderde bedrag. Daarbij kunnen kosten komen voor een deskundige waardering van onroerend goed, die vaak nodig is wanneer partijen over de waarde van mening verschillen.

De rechter kan onder bijzondere omstandigheden de vordering verminderen of betaling in termijnen toestaan. Het betreft een uitzondering die concrete omstandigheden bij partijen veronderstelt.

Documenten uit Nederland

Een rechthebbende die in Nederland woont moet in de regel documentatie overleggen waaruit de verwantschap met de overledene blijkt, alsmede identiteitsdocumenten. Wordt via een gevolmachtigde gehandeld, dan moet de volmacht aan de Poolse vormvereisten voldoen.

  • Verwantschap: geboorte- en eventueel huwelijksakten die de band met de overledene aantonen.
  • Vorm: vaststellen of een origineel, een gelegaliseerde kopie vereist is, of dat in de eerste fase een scan kan worden gebruikt.
  • Apostille: vaststellen of het document van een apostille moet worden voorzien voordat het in Polen kan worden gebruikt.
  • Vertaling: vaststellen of een vertaling naar het Pools nodig is en of stempels en aantekeningen eveneens moeten worden vertaald.

De volgorde heeft financiële gevolgen. Het is doelmatig eerst vast te stellen welke documenten daadwerkelijk moeten worden overgelegd en pas daarna vertalingen te laten maken.

Hoe het kantoor kan bijstaan

Eerste beoordeling: of er een vordering bestaat, welk breukdeel in aanmerking kan komen en of de termijn nog open is.

Opstelling: in kaart brengen van bezittingen en schulden van de nalatenschap, vaststellen welke schenkingen kunnen worden meegerekend, en een voorlopige berekening van de omvang van de vordering.

Buitengerechtelijke fase: aanschrijven van de erfgenamen, overleggen van de rekengrondslag en onderhandelen over betaling of een afbetalingsregeling.

Procedure: opstellen van de dagvaarding, inrichten van de bewijslevering, waaronder deskundigenonderzoek, en het voeren van de procedure.

Verweer tegen een vordering: bijstand aan erfgenamen die een vordering ontvangen, waaronder beoordeling van de rekengrondslag, de geldigheid van een onterving en de mogelijkheden tot vermindering.

Het kantoor is gevestigd in Poznań en staat cliënten bij in zaken in geheel Polen. De zaak kan in belangrijke mate op afstand worden voorbereid.

Gerelateerde onderwerpen

Veelgestelde vragen

Kan ik een bepaald goed uit de nalatenschap opeisen?

Nee. Zachowek is een geldvordering. Op deze grondslag kunt u niet vorderen dat een bepaald goed, een aandeel in een onroerende zaak of een specifieke bankrekening aan u wordt toegedeeld. Het bedrag wordt berekend over een totale rekengrondslag.

Mijn vader heeft het huis vele jaren voor zijn overlijden aan mijn broer overgedragen. Is dat van belang?

Dat kan van belang zijn. Schenkingen aan een persoon die zelf erfgenaam of rechthebbende op zachowek is, worden in beginsel meegerekend zonder de tijdsbeperking die geldt voor schenkingen aan personen buiten de kring. Of de overdracht juridisch een schenking was, hangt onder meer af van de vraag of een werkelijke tegenprestatie is betaald.

Hoeveel tijd heb ik om de vordering in te stellen?

In beginsel vijf jaar, gerekend vanaf de bekendmaking van het testament, of vanaf het overlijden indien er geen testament is. Hoewel de termijn lang is, wordt het bewijs van schenkingen en waarden met de jaren moeilijker.

Kan ik worden onterfd zodat de vordering vervalt?

Uitsluitend onder verwijzing naar een van de gronden die de wet uitputtend noemt, en de grond moet uit het testament blijken. Een onterving zonder geldige grond is in beginsel zonder gevolg, en het recht op zachowek blijft dan bestaan.

Wat als de nalatenschap leeg is?

Is de nalatenschap ontoereikend om de vordering te dekken, dan kan onder bepaalde voorwaarden een vordering worden ingesteld tegen een persoon die een schenking van de overledene heeft ontvangen. De aansprakelijkheid is beperkt tot de nog bestaande verrijking en veronderstelt dat de nalatenschap de vordering niet kan dekken.

Moet ik persoonlijk naar Polen komen?

Niet noodzakelijk. De zaak kan in belangrijke mate via een gevolmachtigde worden gevoerd. Of persoonlijke aanwezigheid nodig wordt, hangt af van het verloop van de zaak en van de vraag of de rechter de partij wil horen.