Þegar hjón hafa tengsl bæði við Pólland og Ísland vakna tvær spurningar á undan öllu öðru: hvaða dómstóll getur farið með skilnaðinn og hvaða lög á að beita. Svörin ráða bæði ferlinu og því meðlagi sem kann að verða ákveðið.
Þessar leiðbeiningar veita yfirlit yfir mál þar sem annar aðilinn er búsettur á Íslandi. Skrifstofan er í Poznań og aðstoðar í fjölskyldumálum um allt Pólland; málið má að verulegu leyti undirbúa í fjarvinnu.
Lögsaga og lagaval – það sem ræðst fyrst
Hvort pólskur dómstóll getur farið með skilnaðinn ræðst af tengslum aðila – meðal annars fastri búsetu og ríkisfangi. Innan ESB ræðst lögsagan af sameiginlegum reglum sem Pólland er bundið af, en Ísland er ekki aðili að þessum reglum á þessu sviði. Það getur þýtt að bæði pólskur og íslenskur dómstóll telji sig hvor um sig bæra, eða að aðeins annar geri það.
Hvaða lög eru notuð um skilnaðinn sjálfan ræðst af þeim reglum sem pólski dómstóllinn er bundinn af og er ekki endilega hið sama og land dómstólsins. Spurningar um börn og meðlag fylgja auk þess að hluta öðrum reglum en skilnaðurinn sjálfur.
Því þarf að skýra þessi atriði strax í upphafi: hvar má höfða málið, hvaða lög gilda og hvar má síðar fullnusta ákvörðun um meðlag. Máli sem höfðað er fyrir röngum dómstóli kann að verða vísað frá, eða það getur leitt til niðurstöðu sem erfitt er að fullnusta þar sem hinn aðilinn hefur búsetu, tekjur eða eignir.
Skilyrði skilnaðar og sök
Samkvæmt pólskum rétti er skilnaður veittur þegar orðið hefur fullkomið og varanlegt sambandsslit. Matið tekur til fleiri hliða sambandsins, þar á meðal hinnar tilfinningalegu, líkamlegu og fjárhagslegu.
Dómstóllinn tekur að meginstefnu til afstöðu til þess hver ber sök á slitunum, nema hjónin fari sameiginlega fram á að ekki verði kveðið á um sök. Sökin getur haft áhrif á rétt til makameðlags milli hjóna.
Auk þess eru aðstæður þar sem skilnaður er ekki veittur þótt sambandið sé slitið – til dæmis ef skilnaðurinn stríðir gegn hagsmunum sameiginlegra ólögráða barna. Hvort skilyrði er uppfyllt krefst ávallt áþreifanlegs mats.
Skilnaður er heldur ekki veittur ef hans er einungis krafist af þeim maka sem ber alla sök, nema hinn makinn samþykki, eða synjun myndi við aðstæðurnar stríða gegn almennum sanngirnissjónarmiðum.
Pólskur réttur þekkir auk þess skilnað að borði og sæng sem valkost við lögskilnað. Hann gerir ráð fyrir fullkomnu, en ekki endilega varanlegu, sambandsslitum og má fella hann niður taki aðilar upp sambúð á ný. Valið milli leiðanna getur haft hagnýta þýðingu og ætti að meta áþreifanlega.
Hvað dómurinn ákveður umfram skilnaðinn sjálfan
Í pólskum skilnaðardómi tekur dómstóllinn að meginstefnu til afstöðu til nokkurra atriða um sameiginleg ólögráða börn og um húsnæðið:
- Forsjá sameiginlegra ólögráða barna og hvernig henni er beitt.
- Umgengni barnsins við hvort foreldri, nema foreldrar séu sammála og dómstóllinn kveði ekki á um það.
- Þá fjárhæð sem hvort foreldri á að leggja til framfærslu barnsins.
- Not sameiginlegs húsnæðis meðan aðilar búa saman eftir skilnaðinn.
Að beiðni getur dómstóllinn einnig skipt sameign í skilnaðarmálinu, sé unnt að gera það án þess að tefja málið um of. Oft er eignaskiptunum þó sinnt í sérstöku máli; sjá leiðbeiningar um eignaskipti eftir skilnað.
Foreldrar geta lagt fram samkomulag um beitingu forsjár og um umgengni. Dómstóllinn tekur slíkt samkomulag til greina sé það samrýmanlegt hagsmunum barnsins. Náist ekki samkomulag ákveður dómstóllinn sjálfur út frá hagsmunum barnsins og getur ef nauðsyn krefur takmarkað eða svipt foreldri forsjá.
Ákvarðanirnar um börn eru óaðskiljanlegur hluti skilnaðarmálsins. Málinu verður því ekki lokið án þess að tekin sé afstaða til forsjár og meðlags, og ágreiningur um það getur lengt meðferð málsins verulega. Að jafnaði er best að undirbúa þessi atriði vandlega frá upphafi.
Meðlag með börnum
Umfang meðlags ræðst af tvennu: eðlilegum þörfum barnsins og aflahæfni og efnahag þess foreldris sem greiðir. Þarfirnar taka meðal annars til húsnæðis, matar, fatnaðar, heilsu, menntunar og hæfilegra tómstunda.
Bæði foreldri leggja til framfærslu barnsins í hlutfalli við getu sína. Framlagið má uppfylla að hluta eða öllu leyti með persónulegri umönnun barnsins, sem hefur þýðingu þegar barnið býr hjá öðru foreldrinu.
Við mat á getu greiðandans lítur dómstóllinn ekki aðeins á raunverulegar tekjur, heldur á aflahæfni. Foreldri getur því að meginstefnu til ekki lækkað meðlag sitt einungis með því að leggja niður starf af fúsum vilja eða velja lægri tekjur.
Framfærsluskyldan gagnvart barni fellur ekki sjálfkrafa niður við tiltekinn aldur. Hún getur staðið meðan barnið er enn ekki fært um að framfleyta sér sjálft, til dæmis í áframhaldandi námi. Við tilteknar aðstæður getur skyldan fallið niður feli hún í sér óhóflega byrði fyrir greiðandann.
Ákveðið meðlag er ekki óbreytanlegt. Breytist þarfir barnsins eða efnahagur foreldris verulega má krefjast breytingar. Búi barnið og greiðandinn í ólíkum löndum fær spurningin um fullnustu sérstaka þýðingu.
Makameðlag
Maki getur við tilteknar aðstæður krafist makameðlags frá hinum eftir skilnaðinn. Rétturinn ræðst meðal annars af sök.
Maki sem ekki er talinn einn sekur og er í þröng getur krafist makameðlags eftir getu hins. Sé annar makinn talinn einn sekur og valdi skilnaðurinn merkjanlegri versnun á stöðu hins saklausa maka getur sá síðarnefndi krafist makameðlags, jafnvel án þess að vera í eiginlegri þröng.
Skylda til greiðslu makameðlags fellur að jafnaði niður ef rétthafinn gengur í nýtt hjónaband. Hafi sá sem greiðir ekki verið sekur getur skyldan auk þess verið tímabundin, með möguleika á framlengingu við sérstakar aðstæður. Fjárhæð makameðlags og lengd hans ræðst af aðstæðum beggja aðila og er metin í hverju máli fyrir sig.
Fullnusta meðlags yfir landamæri
Ákvörðun um meðlag hefur aðeins gildi ef unnt er að fullnusta hana þar sem greiðandinn hefur tekjur eða eignir. Milli landa eru til reglur og alþjóðasamningar sem gera kleift að viðurkenna og fullnusta ákvörðun um framfærslu í öðru landi.
Hvaða leið er rétt ræðst af því hvaða lönd eiga í hlut og hvenær ákvörðunin var tekin. Því ætti að hugsa spurninguna um síðari fullnustu strax þegar ákveðið er hvar höfða skal málið og hvaða gögn þurfa að liggja fyrir.
Gögn frá Íslandi
Gögn frá Íslandi verða að vera nothæf gagnvart pólskum dómstól. Leysa ætti úr þremur hagnýtum spurningum áður en þau eru pöntuð eða þýdd:
- Form: frumrit, staðfest afrit eða skönnun á fyrsta stigi?
- Apostille eða önnur staðfesting áður en unnt er að nota skjalið í Póllandi?
- Þýðing á pólsku, þar á meðal stimplar og áritanir?
Oftast er um að ræða hjúskaparvottorð, fæðingarvottorð barna, gögn um tekjur og útgjöld og – sé farið að með umboði – umboð sem uppfyllir pólsk formskilyrði.
Algeng mistök
- Málið er höfðað án þess að leysa fyrst úr því hvaða dómstóll er bær og hvaða lög gilda.
- Farið er fram á skilnað án niðurstöðu um sök í þeirri trú að sú leið sé alltaf fljótlegri, án þess að áhrifin á mögulegt makameðlag séu metin.
- Spurning um meðlag er meðhöndluð án tengsla við það hvar ákvörðunina á síðar að fullnusta.
- Búist er við að eignaskiptum sé ráðið í skilnaðarmálinu, þótt þau krefjist oft sérstaks máls.
- Þýðingar eru pantaðar áður en ljóst er hvaða skjöl á í raun að nota.
Hvernig lögmannsstofan getur aðstoðað
Fyrsta mat: úrlausn lögsögu og lagavals, möguleika á niðurstöðu með eða án saksóknar og þess hvar ákvörðun um meðlag má síðar fullnusta.
Framkvæmd: gerð stefnu og krafna um börn og meðlag, skipulag sönnunarfærslu og málflutningur fyrir dómstóli, að verulegu leyti með umboði.
Meðlag og fullnusta: mat á þörfum barnsins og getu aðila, mótun krafna um meðlag og undirbúningur síðari viðurkenningar eða fullnustu í öðru landi.
Skrifstofan aðstoðar um allt Pólland og málið má að jafnaði undirbúa í fjarvinnu. Persónuleg mæting er ekki alltaf nauðsynleg og ræðst af ferli málsins.
Tengdar leiðbeiningar
Algengar spurningar
Getur pólskur dómstóll farið með skilnaðinn okkar þegar annar býr á Íslandi?
Kannski. Það ræðst af tengslum aðila, þar á meðal fastri búsetu og ríkisfangi. Innan ESB ræðst lögsagan af sameiginlegum reglum sem Pólland er bundið af, en Ísland er ekki aðili að þeim á þessu sviði. Spurninguna ætti að leysa áþreifanlega áður en málið er höfðað.
Gilda alltaf pólsk lög um skilnaðinn?
Ekki endilega. Hvaða lög eru notuð ræðst af þeim reglum sem pólski dómstóllinn er bundinn af og er ekki alltaf hið sama og land dómstólsins. Börn og meðlag fylgja auk þess að hluta öðrum reglum en skilnaðurinn sjálfur.
Hvernig er meðlag ákveðið?
Eftir eðlilegum þörfum barnsins og aflahæfni og efnahag þess foreldris sem greiðir. Bæði foreldri leggja til í hlutfalli við getu sína, og persónuleg umönnun barnsins getur talist með. Meðlagið má breyta breytist aðstæður verulega.
Get ég fengið lífeyri frá fyrrverandi maka?
Við tilteknar aðstæður. Maki sem ekki er einn sekur og er í þröng getur krafist lífeyris. Sé hinn einn sekur og staða þín versni merkjanlega við skilnaðinn má krefjast lífeyris jafnvel án þröngar. Skyldan fellur að meginstefnu til niður við nýtt hjónaband.
Má fullnusta pólska ákvörðun um meðlag á Íslandi?
Til eru reglur og alþjóðasamningar sem gera kleift að viðurkenna og fullnusta ákvörðun um framfærslu í öðru landi. Hvaða leið er rétt ræðst af löndunum og af því hvenær ákvörðunin var tekin, og ætti að hugsa frá upphafi.
Þarf ég að mæta persónulega í Póllandi?
Ekki alltaf. Margt má annast með umboði. Hvort persónuleg mæting verður nauðsynleg ræðst af ferli málsins og af því hvort dómstóllinn vill taka skýrslu af aðila.