Sé barn flutt til Póllands eða haldið þar eftir af öðru foreldrinu án samþykkis hins má eftir Haag-samningnum frá 1980 höfða mál um að barninu verði skilað með hraði. Málið snýst ekki um hver eigi að fara með forsjá, heldur einungis um hvort skila eigi barninu til þess lands þar sem það átti venjulega búsetu.

Þessar leiðbeiningar fara yfir hvenær brottnám er ólögmætt, hvernig mál um skil barnsins fer fram í Póllandi og hvenær undantekningarlaust má synja um skil. Skrifstofan er í Poznań og aðstoðar í fjölskyldumálum yfir landamæri um allt Pólland; tíminn skiptir oft sköpum.

Hvenær er brottflutningur eða það að halda barninu eftir ólögmætt

Brottflutningur eða það að halda barni eftir er ólögmætt þegar það brýtur gegn forsjá sem hitt foreldrið fór raunverulega með – eða hefði farið með – og leiðir af rétti þess lands þar sem barnið átti venjulega búsetu rétt á undan.

Tvær aðstæður eru dæmigerðar: barnið er flutt til Póllands án samþykkis (brottnám), eða barnið er tekið til Póllands með samþykki, til dæmis í frí, en því er ekki skilað eins og um var samið. Bæði geta leitt til máls um skil, og það sem ræður er ekki hver ferðaðist, heldur hvort brotið var gegn forsjánni.

Venjuleg búseta barnsins

Venjuleg búseta er lykilhugtakið. Það er þar sem barnið átti fyrir brottnámið miðju lífs síns – heimili, skóla eða leikskóla, tungumál, fjölskyldu og félagsleg tengsl. Það ræðst af raunverulegum aðstæðum en ekki eingöngu af því hvar barnið er skráð eða hvaða ríkisfang það hefur.

Ákvörðun venjulegrar búsetu er oft það sem málið stendur og fellur með, því hún ræður hvaða lands réttur gildir um forsjána og hvert skila á barninu ef til kemur. Við styttri dvöl í fleiri löndum getur spurningin verið vandasöm og krafist áþreifanlegs mats.

Haag-samningurinn og miðlæga stjórnvaldið

Bæði Pólland og Ísland eru aðilar að Haag-samningnum frá 1980 um einkaréttarleg áhrif brottnáms barna milli landa. Samningurinn kemur á hraðri leið sem á að skila barninu til venjulegrar búsetu, svo að hin eiginlegu atriði um barnið verði ákveðin þar.

Hvert land hefur miðlægt stjórnvald sem aðstoðar við málið. Í Póllandi er það dómsmálaráðuneytið. Krafan um skil má bera fram gegnum miðlæga stjórnvaldið í landinu sem barnið var flutt frá, eða gegnum það pólska. Foreldrið sem eftir varð þarf ekki sjálft að þekkja pólska kerfið til að hefja málið.

Sambandið við ESB-reglur

Milli tiltekinna landa er Haag-samningnum bætt við ESB-reglur um forsjárábyrgð sem styrkja leiðina til skila. Ísland er utan Evrópusambandsins, og þessar ESB-reglur eiga því ekki við milli Íslands og Póllands.

Í samskiptum Íslands og Póllands er það því Haag-samningurinn frá 1980 sem er grundvöllur máls um skil barnsins. Það breytir ekki því að málið á að fá hraða meðferð, en það hefur þýðingu fyrir hvaða reglur gilda nánar og ætti að liggja fyrir frá upphafi.

Málið fjallar um skil, ekki um forsjá

Mál um skil í Póllandi ákveður ekki hver eigi að fara með forsjá, hvar barnið eigi að búa til lengri tíma eða hvernig umgengni eigi að vera. Það ákveður aðeins hvort skila eigi barninu til venjulegrar búsetu.

Hin eiginlegu atriði um barnið heyra undir dómstóla þess lands þar sem barnið átti venjulega búsetu. Tilgangur samningsins er einmitt sá að foreldri geti ekki með því að flytja barnið til annars lands fært ákvörðun þessara atriða til dómstóls að eigin vali.

Hvers vegna þarf að bregðast hratt við og hvaða gögn þarf að leggja fram

Tíminn skiptir sköpum. Sé krafan borin fram innan árs frá brottnáminu eða frá því að barninu var haldið eftir á að meginstefnu til að skila barninu, nema undantekning eigi við. Líði meira en ár má taka tillit til þess hvort barnið hafi á meðan aðlagast nýjum aðstæðum sínum.

Til málsins heyra jafnan eftirfarandi:

  • Gögn um forsjána og um að hún hafi verið nýtt – til dæmis fæðingarvottorð og hugsanlegar ákvarðanir.
  • Gögn um venjulega búsetu barnsins fyrir brottnámið, svo sem heimili, skóla eða leikskóla.
  • Upplýsingar um hvenær og hvernig barnið var flutt til eða haldið eftir í Póllandi.
  • Umboð sem uppfyllir pólsk formskilyrði, sé málið rekið af umboðsmanni.

Því fyrr sem málið er hafið, þeim mun sterkara stendur það, og þeim mun minni hætta er á að tíminn sjálfur fari að mæla gegn skilum.

Tengsl við barnið og bráðabirgðaráðstafanir

Meðan mál um skil er rekið getur foreldrið sem eftir varð haft þörf fyrir að halda tengslum við barnið. Fara má fram á að tengslin séu tryggð meðan á málinu stendur, án þess að það hafi áhrif á spurninguna um skil.

Þá getur verið þörf á að tryggja að barnið verði ekki flutt áfram til þriðja lands meðan málið stendur yfir. Bæði miðlæga stjórnvaldið og dómstóllinn geta stuðlað að því að aðstæður barnsins haldist stöðugar uns ákvörðun liggur fyrir. Slíkar ráðstafanir ætti að íhuga snemma, einkum sé hætta á að barnið verði flutt frekar.

Í mörgum málum fær barnið auk þess tækifæri til að tjá sig á þann hátt sem hæfir aldri þess og þroska, og stundum má ná sátt milli foreldra með sáttamiðlun. Samningur getur ekki fellt úr gildi fresti samningsins, en getur í sumum tilvikum gert framkvæmdina auðveldari.

Framvinda málsins fyrir pólskum dómstólum

Mál um skil eftir Haag-samningnum eru í Póllandi rekin fyrir takmörkuðum fjölda tilnefndra héraðsdómstóla. Þessi samþjöppun málanna á að tryggja hraða og sérhæfða meðferð. Áfrýjun ákvörðunarinnar er sömuleiðis samþjöppuð við einn áfrýjunardómstól.

Í þessum málum gildir að meginstefnu til krafa um að aðili sé með faglegan málflutningsmann. Auk þess geta tiltekin opinber stjórnvöld innan frests skotið ákvörðun um skil til æðsta dómstóls með óvenjulegu réttarúrræði, og slík skot geta frestað fullnustu skilanna. Þetta getur lengt málið og ætti að reikna með frá upphafi.

Undantekningar frá skyldu til að skila barninu

Skil eru meginreglan og undantekningarnar eru túlkaðar þröngt. Pólskur dómstóll getur þó synjað um skil, meðal annars ef:

  • Foreldrið sem eftir varð fór ekki raunverulega með forsjána, eða hafði samþykkt brottnámið eða fallist á það eftir á.
  • Alvarleg hætta er á að skilin setji barnið í hættu á líkamlegu eða andlegu tjóni eða komi því á annan hátt í óbærilega stöðu.
  • Barnið leggst gegn skilunum og hefur náð þeim aldri og þroska að taka beri tillit til skoðunar þess.
  • Liðið er meira en ár og barnið hefur aðlagast nýjum aðstæðum sínum.
  • Skilin brytu gegn grundvallarreglum um vernd mannréttinda og frelsis.

Sá sem ber fyrir sig undantekningu verður að meginstefnu til að sýna fram á hana. Einkum undantekningin um alvarlega hættu gerir ríkar kröfur og tekur ekki til hvers konar óþæginda, heldur raunverulegrar hættu eða óbærilegrar stöðu fyrir barnið.

Ákvörðun um skil barnsins og framkvæmd hennar

Ákveði dómstóllinn að skila eigi barninu snýst ákvörðunin um skil til venjulegrar búsetu, ekki endilega til þess foreldris sem eftir varð. Hin eiginlegu atriði um barnið eru ákveðin þar á eftir.

Sé ákvörðuninni ekki fylgt af fúsum vilja má fullnusta hana. Fullnusta í málum um börn er viðkvæm, og óvenjulegt réttarúrræði getur sem fyrr segir frestað henni. Því ætti að skipuleggja bæði málið sjálft og framkvæmdina frá upphafi, svo að ákvörðun um skil verði ekki áhrifalaus. Samræmd framkvæmd, þar sem tengslum við miðlæga stjórnvaldið er haldið, dregur úr hættunni á að ákvörðun dragist úr hófi. Því fyrr sem hugað er að framkvæmdinni, þeim mun líklegra er að skilin gangi snurðulaust fyrir sig.

Aðstoð í Póllandi

Mat: yfirferð á því hvort skilyrði máls um skil eru uppfyllt, þar á meðal venjuleg búseta barnsins og spurningin um samþykki.

Málið: gerð og framlagning kröfunnar, málflutningur fyrir þar til bærum pólskum dómstóli og við hugsanlega áfrýjun, ásamt meðferð óvenjulegs réttarúrræðis.

Fullnusta: aðstoð við framkvæmd ákvörðunar um skil. Skrifstofan aðstoðar um allt Pólland og málið má að verulegu leyti undirbúa í fjarvinnu. Vegna frestanna ætti að bregðast hratt við.

Tengdar leiðbeiningar

Algengar spurningar

Hvernig virkar Haag-samningurinn við brottnám barns?

Hann kemur á hraðri leið sem á að skila ólögmætt brottnumdu eða eftirhöldnu barni til venjulegrar búsetu, svo að hin eiginlegu atriði um barnið verði ákveðin þar. Bæði Pólland og Ísland eru aðilar.

Ákveður pólski dómstóllinn hver fái barnið?

Nei. Mál um skil ákveður aðeins hvort skila eigi barninu til venjulegrar búsetu. Atriði um forsjá og búsetu heyra undir dómstóla þess lands þar sem barnið átti venjulega búsetu.

Hversu hratt þarf ég að bregðast við?

Eins hratt og unnt er. Sé krafan borin fram innan árs á að meginstefnu til að skila barninu, nema undantekning eigi við. Eftir ár má taka tillit til þess hvort barnið hafi aðlagast nýjum aðstæðum sínum.

Má synja um skil?

Já, undantekningarlaust. Meðal annars ef samþykki lá fyrir, ef alvarleg hætta er á tjóni eða óbærilegri stöðu fyrir barnið, ef þroskað barn leggst gegn þeim, eða ef liðið er meira en ár og barnið hefur aðlagast. Undantekningarnar eru túlkaðar þröngt.

Gilda ESB-reglur milli Íslands og Póllands?

Nei. Ísland er utan Evrópusambandsins, svo þær ESB-reglur um forsjárábyrgð sem annars styrkja leiðina eiga ekki við. Milli Íslands og Póllands er grundvöllurinn Haag-samningurinn frá 1980.

Þarf ég sjálf/ur að ferðast til Póllands?

Ekki endilega. Kröfuna má bera fram gegnum miðlægt stjórnvald, og málið má að verulegu leyti reka af umboðsmanni. Hvort persónuleg mæting verður nauðsynleg ræðst af ferli málsins.