Þegar hinn látni skilur eftir sig eignir í Póllandi – oftast fasteign, bankareikning eða hlut í fyrirtæki – vaknar spurningin um hvaða lög gilda um arfinn og hvernig erfðarétturinn er staðfestur gagnvart pólskum yfirvöldum, bönkum og fasteignaskrá.

Þessar leiðbeiningar veita yfirlit fyrir erfingja búsetta á Íslandi. Skrifstofan er í Poznań og aðstoðar í málum um allt Pólland; málið má að verulegu leyti undirbúa í fjarvinnu.

Hvaða lög gilda um arfinn – og hvers vegna það ræðst fyrst

Lagavalið ræðst áður en unnt er að ákvarða erfðaröðina. Innan ESB beita pólsk yfirvöld erfðareglugerð ESB (reglugerð nr. 650/2012) um andlát sem verða 17. ágúst 2015 eða síðar. Samkvæmt reglugerðinni gilda að meginstefnu til lög þess lands þar sem hinn látni hafði fasta búsetu við andlátið um arfinn í heild. Hinn látni getur þó í erfðaskrá hafa valið lög þess lands sem hann var ríkisborgari í.

Ísland er ekki aðili að reglugerðinni; hún er ekki hluti af EES-samningnum á þessu sviði. Það hefur hagnýta afleiðingu: pólskt yfirvald beitir reglugerðinni – sem gildir almennt – og getur því komist að þeirri niðurstöðu að íslensk lög gildi um arfinn hafi hinn látni haft fasta búsetu á Íslandi. Íslensk yfirvöld beita hins vegar sínum eigin reglum um lagaskil og eru ekki bundin af niðurstöðu reglugerðarinnar. Kerfin tvö geta því metið sömu stöðu á ólíkan hátt.

Því ætti að leysa úr lagavalinu áþreifanlega frá upphafi. Hvar hafði hinn látni fasta búsetu? Er til erfðaskrá með lagavali? Er fasteign í Póllandi sem hvort eð er krefst meðferðar gagnvart pólskum yfirvöldum? Svörin ráða því hvaða reglum á að beita og hvaða gagna er þörf.

Erfðaröð samkvæmt pólskum rétti

Sé pólskum rétti beitt um arfinn ræðst erfðaröðin af lögum, nema gild erfðaskrá kveði á um annað. Hópur erfingja og hlutdeild þeirra er ákveðinn í tiltekinni röð.

Skilji hinn látni eftir sig maka og börn erfa þau að meginstefnu til saman. Börnin erfa í jöfnum hlutum, en hlutur makans nemur að minnsta kosti fjórðungi búsins. Sé barn látið á undan arfleifanda koma afkomendur þess í þess stað.

Skilji hinn látni ekki eftir sig börn erfir makinn ásamt foreldrum hins látna. Sé foreldri látið færist hlutur þess til systkina hins látna og síðan til afkomenda þeirra. Séu hvorki maki né nánir ættingjar til staðar heldur röðin áfram til fjarlægari ættingja og að lokum til hins opinbera.

Hlutdeildin er brot af búinu, ekki tilteknar eignir. Hver á að taka við tiltekinni fasteign eða reikningi ræðst fyrst við skiptin.

Erfðaskrá – form og gildi

Pólskur réttur viðurkennir fleiri form erfðaskrár. Algengust eru eiginhandarerfðaskrá, sem verður að vera rituð eigin hendi, undirrituð og að meginstefnu til dagsett, og erfðaskrá gerð fyrir lögbókanda (notarius). Auk þess er til form þar sem erfðaskráin er lýst munnlega fyrir tilteknum embættismönnum með aðkomu votta, ásamt sérstökum formum með takmarkað gildi.

Erfðaskrá gerð á Íslandi getur eftir atvikum verið viðurkennd að því er formið varðar. Pólland er aðili að alþjóðasamningi um form erfðaráðstafana, þar sem erfðaskrá getur verið gild að formi til uppfylli hún formskilyrði eins af nokkrum tengdum löndum. Hvort tiltekin erfðaskrá er gild krefst þó ávallt áþreifanlegs mats.

Ágreiningur um gildi erfðaskrár – til dæmis um hvort hún sé ósvikin, hvort hinn látni hafði getu til að gera hana, eða hvort hún var gerð undir óeðlilegum þrýstingi – er meðhöndlaður eftir þeim reglum sem gilda um þann erfðarétt sem við á og getur haft áhrif á allt ferli málsins.

Staðfesting erfðaréttar: dómstóll eða lögbókandi

Erfðaréttinn þarf að skjalfesta áður en erfingjar geta ráðstafað eignum búsins gagnvart bönkum, fasteignaskrá eða öðrum. Í Póllandi má það gerast eftir tveimur leiðum.

Önnur leiðin er dómsúrskurður um staðfestingu á erfðarétti. Hin er lögbókandagerð staðfesting á arfi. Ekki er lengur ófrávíkjanlegt skilyrði að allir hlutaðeigandi mæti samtímis hjá sama pólskum lögbókanda: drög að erfðabókun má samkvæmt lögunum staðfesta af hlutaðeigendum hjá sama eða mismunandi lögbókendum. Nauðsynlegar samhljóða yfirlýsingar þurfa þó að liggja fyrir, og við ágreining eða aðrar lagalegar hindranir þarf að leita til dómstóls.

Fyrir erfingja á Íslandi hefur valið hagnýta þýðingu. Krefjist leiðin um lögbókanda þess að allir mæti samtímis í Póllandi getur dómstólsleiðin eða meðferð með umboði verið hentugri. Það ræðst af fjölda erfingja, af því hvort samkomulag er, og af samsetningu búsins.

Eignir og skuldir búsins í Póllandi

Búið getur falið í sér fasteign, bankareikninga, hluti í fyrirtækjum, ökutæki og lausafé. Hver eign krefst eigin meðferðar: fasteign þarf að auðkenna í fasteignaskrá, og hugsanleg veðbönd, sameign og vanskil ætti að leysa úr áður en verðmæti er metið.

Erfingjar bera að meginstefnu til ábyrgð á skuldum búsins. Umfang ábyrgðarinnar ræðst af því hvernig arfurinn var móttekinn – með einföldum hætti, með fyrirvara um skrá yfir búið, eða hvort arfi var hafnað. Þessa ákvörðun þarf að taka innan frests og ætti að meta áður en bindandi yfirlýsing er gefin. Sjá sérstakar leiðbeiningar um að hafna arfi í Póllandi.

Skipti dánarbús – dział spadku

Uns búinu er skipt eiga erfingjar eignir búsins sameiginlega í hlutfalli við hlutdeild sína. Skiptin skipta tilteknum eignum milli erfingja og binda enda á sameignina.

Skiptin geta farið fram með samningi eða fyrir dómstóli. Samningur gerir ráð fyrir samkomulagi allra erfingja. Feli búið í sér fasteign verður samninginn að gera í formi fyrir lögbókanda. Náist ekki samkomulag tekur dómstóllinn ákvörðun, þar á meðal um hvort eign eigi að falla til erfingja gegn jöfnun til hinna, eða hvort selja eigi hana.

Skiptin má tengja við uppgjör gagnkvæmra krafna milli erfingja, til dæmis vegna útgjalda á eignir búsins eða vegna notkunar fasteignar umfram eigin hlutdeild.

Evrópska erfðavottorðið

Erfðareglugerð ESB innleiddi evrópskt erfðavottorð sem nota má til að skjalfesta erfðarétt í öðru landi sem er aðili að reglugerðinni. Vottorðið er gefið út í því aðildarríki sem yfirvöld þess fara með arfinn eftir reglugerðinni.

Þar sem Ísland er ekki aðili að reglugerðinni hefur vottorðið takmarkaða þýðingu gagnvart íslenskum yfirvöldum. Hvort það á við í tilteknu máli ræðst af því hvar eignirnar eru og hvaða yfirvöld þurfa að taka afstöðu til gagnanna. Þetta ætti að leysa snemma svo rétt form skjala sé valið frá upphafi.

Gögn frá Íslandi

Skjöl gefin út á Íslandi verða að vera nothæf gagnvart pólskum lögbókanda, dómstól eða yfirvaldi. Leysa ætti úr þremur hagnýtum spurningum áður en skjölin eru pöntuð eða þýdd:

  • Form: Þarf frumrit, staðfest afrit, eða má nota skönnun á fyrsta stigi?
  • Apostille: Þarf skjalið að vera með apostille eða uppfylla önnur skilyrði áður en unnt er að nota það í Póllandi?
  • Þýðing: Er krafist þýðingar á pólsku, og þarf einnig að þýða stimpla, áritanir og apostille?

Oftast er um að ræða gögn um skyldleika, hjúskaparvottorð, persónuskilríki, hugsanlega erfðaskrá og – sé farið að með umboði – umboðið sjálft, sem verður að uppfylla pólsk formskilyrði.

Algeng mistök

  1. Erfðaröðin er ákvörðuð áður en lagavalið er leyst, þótt föst búseta hins látna geti bent á lög annars lands.
  2. Gengið er út frá því að leiðin um lögbókanda sé alltaf möguleg, þótt hún geri ráð fyrir samkomulagi og samtímis mætingu allra erfingja.
  3. Ákvörðun um að taka við eða hafna arfi er frestað uns búið er að fullu gert upp, og fresturinn rennur út á meðan.
  4. Erfðaskrá er lögð til grundvallar án mats á formlegu gildi hennar eftir þeim rétti sem við á.
  5. Þýðingar og apostille eru pöntuð áður en ljóst er hvaða skjöl á í raun að nota.

Hvernig lögmannsstofan getur aðstoðað

Fyrsta greining: ákvörðun lagavals, erfingjahóps og þess hvort erfðaskrá er til, ásamt mati á því hvort reka megi málið hjá lögbókanda eða hvort það verði að fara fyrir dómstól.

Framkvæmd: staðfesting erfðaréttar, samræming við lögbókanda eða dómstól, gerð umboðs í nauðsynlegu formi og öflun þeirra íslensku skjala sem nota þarf.

Skipti og skuldir: ráðgjöf um viðtöku eða höfnun innan frests, uppgjör eigna og skulda og framkvæmd skipta með samningi eða fyrir dómstóli.

Skrifstofan aðstoðar skjólstæðinga um allt Pólland og málið má að jafnaði undirbúa í fjarvinnu. Persónuleg mæting er ekki alltaf nauðsynleg og ræðst af valinni leið.

Tengdar leiðbeiningar

Algengar spurningar

Gilda alltaf pólsk lög um arfinn?

Nei. Pólsk yfirvöld beita erfðareglugerð ESB, þar sem útgangspunkturinn eru lög þess lands þar sem hinn látni hafði fasta búsetu, nema hinn látni hafi valið lög ríkisborgararéttar síns. Hafi hinn látni verið búsettur á Íslandi geta íslensk lög því komið til greina, þótt eignir séu í Póllandi. Ísland er ekki aðili að reglugerðinni og íslensk yfirvöld beita eigin reglum.

Þarf ég að mæta persónulega í Póllandi?

Ekki endilega. Margt má annast með umboði og fyrir dómstóli. Staðfesting erfðaréttar hjá lögbókanda gerir þó að meginstefnu til ráð fyrir að allir erfingjar mæti samtímis. Sé það ekki unnt getur dómstólsleiðin verið hentugri.

Er íslensk erfðaskrá gild í Póllandi?

Hún getur verið það. Pólland er aðili að samningi um form erfðaskráa, þar sem erfðaskrá getur verið gild að formi til uppfylli hún formskilyrði eins af nokkrum tengdum löndum. Gildið verður þó að meta áþreifanlega.

Hvernig tek ég við fasteign í Póllandi?

Fyrst þarf að staðfesta erfðaréttinn með dómsúrskurði eða skjali lögbókanda. Síðan má skrá fasteignina á erfingjana í fasteignaskrá, og síðari skipti geta ráðið því hver tekur endanlega við eigninni.

Hvað um skuldir hins látna?

Erfingjar bera að meginstefnu til ábyrgð á skuldum búsins, en umfangið ræðst af því hvernig arfurinn var móttekinn. Viðtaka með fyrirvara um skrá yfir búið takmarkar ábyrgðina við verðmæti búsins. Ákvörðunina þarf að taka innan frests; sjá leiðbeiningar um að hafna arfi.

Hvað kostar aðstoðin?

Það ræðst af umfangi málsins – fjölda erfingja, hvort samkomulag er, samsetningu búsins og hvaða skjöl þarf að afla frá tveimur löndum. Umfang og þóknunarfyrirkomulag er samið um áður en efnisleg vinna hefst.